स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर राधाबाई सावरकर

जन्म: २८ मे १८८३ , भगूर , नाशिक

अन्य नाव: तात्याराव सावरकर

स्वातंत्र्यसैनिक , क्रांतिकारक , समाजसुधारक , कवी , लेखक , प्रभावी वक्ते, प्रखर हिंदुत्ववादी
शिक्षण: फर्ग्युसन कॉलेज पुणे , बॅरिस्टर लंडन

मृत्यू: प्रायोपवेशन, आत्मार्पण २६ फेब्रुवारी १९६६ , मुंबई

क्रांतिकार्य

त्यांनी सदैव सशस्त्र क्रांतीचा पुरस्कार केला. लंडनमध्ये इंडिया हाऊस मध्ये राहून क्रांतिकारकांना मार्गदर्शन केले.

अभिनव भारत (मित्रमेळा) १९०४: सशस्त्र क्रांती द्वारे भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देणे हे ध्येय. तरुणांमध्ये राष्ट्रप्रेम जागवले.

'१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हा ऐतिहासिक ग्रंथ लिहून १८५७ च्या उठावाला पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध सिद्ध केले. ब्रिटिशांनी यावर बंदी घातली होती.

त्यांना स्वातंत्र्यवीर ही पदवी जनतेने दिली. त्यांना अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये पन्नास वर्षांची दोन जन्मठेप काळ्यापाण्याची शिक्षा झाली होती.

अंदमानची काळी पाणी शिक्षा

१९१० मध्ये त्यांना अटक करण्यात आली. १९१० मध्ये त्यांना भारतात आणत असताना त्यांनी फ्रान्सच्या मार्सेल्स बंदरात मोरिया जहाजाच्या शौचालयाच्या खिडकीतून समुद्रात धाडसी उडी मारली. त्यांनी पोहत जाऊन फ्रेंच किनारा गाठला. हा त्यांचा धाडसी प्रयत्न भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील एक अत्यंत रोमांचक आणि प्रेरणादायी प्रसंग मानला जातो.

दोन जन्मठेपा: त्यांना दोन जन्मठेपेची (५० वर्षे) शिक्षा सुनावण्यात आली आणि अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये (काळी पाणी) पाठवण्यात आले.

मरणप्राय यातना: तिथे त्यांना कोलू ओढणे, नारळाचा काथ्या कुटणे अशा अमानवीय छळाला सामोरे जावे लागले. कागद-पेन नसतानाही त्यांनी तुरुंगाच्या भिंतींवर काट्याकुट्यांनी महाकाव्ये कोरली.

समाजकार्य

पतित पावन मंदिर रत्नागिरी १९३१: येथे असताना हे मंदिर स्थापन केले. हे मंदिर सर्व जाती वर्गाच्या लोकांसाठी खुले होते. अस्पृश्यता निवारण आणि जातीभेद निर्मूलनासाठी कार्य केले. विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोनाचा सदैव पुरस्कार केला.

सात बेड्या तोडणे: त्यांनी जातीभेद, स्पर्शबंदी, वेदोक्तबंदी यांसारख्या समाजातील सात घातक रूढींविरुद्ध (सात बेड्या) मोहीम उघडली.

हिंदुत्व: सावरकरांनी 'हिंदुत्व' या शब्दाची स्पष्ट व्याख्या केली. त्यांच्या मते, "जो भारताला आपली पितृभू आणि पुण्यभू मानतो, तो हिंदू."

साहित्य

सावरकरांनी इतिहासाकडे बघण्याचा एक नवा दृष्टिकोन दिला. त्यांनी भारतीय पराभवाचा इतिहास न लिहिता, भारतीयांच्या दैदिप्यमान विजयाचा इतिहास मांडला.

• १८५७ चे स्वातंत्र्यसमर: हे त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध पुस्तक. इंग्रजांनी ज्याला 'शिपायांचे बंड' म्हटले होते, त्याला सावरकरांनी पुराव्यानिशी 'भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध' असल्याचे सिद्ध केले. या पुस्तकावर इंग्रजांनी प्रकाशनापूर्वीच बंदी घातली होती.
• भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने: भारतीय इतिहासातील पराभवाच्या मानसिकतेवर प्रहार करून, ज्या काळात भारतीयांनी परकीय आक्रमकांना धूळ चारली, त्या सहा कालखंडांचा (उदा. मौर्य काळ, मराठा साम्राज्य) गौरवशाली इतिहास यात मांडला आहे.
• माझी जन्मठेप आत्मचरित्र: अंदमानच्या काळकोठडीतील अनुभव आणि त्यांच्या आयुष्यातील संघर्षाचे चित्रण या साहित्यात आढळते. अंदमानच्या सेल्युलर जेलमधील मरणप्राय यातना, तिथले कैदी आणि सावरकरांनी तिथे केलेले महान कार्य याचे अंगावर शहारे आणणारे वर्णन या पुस्तकात आहे.
• शत्रूच्या शिबिरात: सावरकरांच्या लंडनमधील वास्तव्याचा आणि तिथल्या क्रांतिकारी हालचालींचा हा वृत्तांत आहे.
• हिंदुत्व ग्रंथ: यात हिंदुत्व ही संकल्पना मांडली आणि भारतीय राष्ट्रवादाची व्याख्या केली. हिंदू कोण? आणि हिंदू राष्ट्र म्हणजे काय? याची स्पष्ट व्याख्या त्यांनी या पुस्तकात केली आहे.

काव्ये सावरकरांची कविता ही 'ओजस्वी' आणि 'वीररसयुक्त' आहे. अंदमानमध्ये असताना त्यांनी कागद-पेन नसल्यामुळे तुरुंगाच्या भिंतींवर काट्यांनी कविता लिहिल्या आणि त्या पाठ केल्या.

• कमला: हे अंदमानच्या तुरुंगात रचलेले एक सुंदर महाकाव्य आहे.
• सागरा प्राण तळमळला (ने मजसी ने): परदेशात असताना मातृभूमीच्या भेटीसाठी व्याकुळ होऊन त्यांनी ही अजरामर कविता रचली.
• जयोस्तुते: ही त्यांनी गायलेली स्वातंत्र्याची आरती आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात राष्ट्रप्रेम जागवते.

नाटके: सावरकरांनी तीन गाजलेली नाटके लिहिली, ज्यातून त्यांनी सामाजिक आणि राजकीय संदेश दिला:

• संन्यस्त खड्ग: अहिंसेच्या अतिरेकामुळे राष्ट्राचे कसे नुकसान होते, हे यात मांडले आहे.
• उःशाप: अस्पृश्यता निवारणावर आधारित हे नाटक आहे.
• उत्तरक्रिया: पानिपतच्या युद्धानंतरच्या इतिहासावर हे नाटक आधारित आहे.

भाषाशुद्धी चळवळ

सावरकरांनी मराठी भाषेतून परकीय शब्दांना (विशेषतः फारसी आणि इंग्रजी) हटवून मराठी प्रतिशब्द दिले. आज आपण जे शब्द सर्रास वापरतो, ते सावरकरांनी दिलेले आहेत:

• नगरपालिका (Municipality)
• दिग्दर्शक (Director)
• हुतात्मा (Martyr)
• स्तंभलेख (Column)
• बोलपट (Talkie)

स्वा. सावरकर गौरव

त्यांच्या कवितांमधील "ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा प्राण तळमळला" ही ओळ आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात घर करून आहे. त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून भारत सरकारने अंदमानमधील विमानतळाला 'वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ' असे नाव दिले आहे.

सावरकर कुटुंबाचे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान

हे अद्वितीय आहे. एकाच कुटुंबातील तिन्ही भावांनी - बाबाराव, तात्याराव (वीर सावरकर) आणि बाळ सावरकर - आपले संपूर्ण आयुष्य, घरदार आणि सुखाचा त्याग करून मातृभूमीच्या चरणी अर्पण केले. भारतीय इतिहासात अशा प्रकारचे हे एकमेव कुटुंब असावे, ज्यातील दोन भावांना एकाच वेळी अंदमानच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली होती. सावरकर कुटुंबाचे हे कार्य म्हणजे "देहाकडून देवाकडे" जाण्याचा प्रवास नसून "देहाकडून देशाकडे" जाण्याचा प्रवास होता.

१. गणेश दामोदर सावरकर (बाबाराव सावरकर) हे सावरकर कुटुंबातील थोरले बंधू होते. सावरकर घराण्याच्या क्रांतिकारी विचारांचा पाया त्यांनीच रचला.

• अभिनव भारत: सावरकरांच्या 'अभिनव भारत' या गुप्त संघटनेच्या कार्यात बाबारावांचा मोठा वाटा होता. त्यांनी युवकांना संघटित करण्याचे आणि त्यांच्यात देशभक्ती जागवण्याचे काम केले.
• काळी पाणी शिक्षा: केवळ काही जहाल कविता प्रसिद्ध केल्याच्या आरोपाखाली इंग्रजांनी त्यांना जन्मठेपेची (काळी पाणी) शिक्षा सुनावून अंदमानला पाठवले.
• अतोनात छळ: अंदमानमध्ये त्यांना कोलूला जुंपणे, नारळाचा काथ्या कुटणे अशा अमानवीय यातना दिल्या गेल्या, ज्यामुळे त्यांची प्रकृती पूर्णपणे खालावली होती.

२. विनायक दामोदर सावरकर (तात्याराव सावरकर) सावरकर कुटुंबातील दुसरे आणि सर्वात तेजस्वी रत्न.

• त्यांनी लंडनमध्ये राहून संपूर्ण भारतात क्रांतीची लाट पसरवली.
• त्यांना दोन जन्मठेपेची (५० वर्षे) शिक्षा झाली. अंदमानच्या तुरुंगात ज्यावेळी त्यांना नेले गेले, तेव्हा तिथे त्यांचे थोरले बंधू बाबाराव आधीपासूनच शिक्षा भोगत होते, पण दोघांनाही एकमेकांच्या अस्तित्वाची कल्पना नव्हती.
• त्यांनी तुरुंगात राहूनही कैद्यांमध्ये शिक्षणाचा आणि राष्ट्रवादाचा प्रसार केला.

३. नारायण दामोदर सावरकर (बाळ सावरकर) हे सावरकर कुटुंबातील धाकटे बंधू होते.

• जेव्हा त्यांचे दोन्ही थोरले भाऊ अंदमानच्या जेलमध्ये होते, तेव्हा नारायणरावांनी बाहेर राहून क्रांतिकारकांचे जाळे जिवंत ठेवले.
• त्यांनाही ब्रिटिशांनी अनेकदा अटक केली. त्यांनी 'श्रद्धा' आणि 'केसरी' यांसारख्या वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून सावरकरांचे विचार जनतेपर्यंत पोहोचवले.
• त्यांनी आपल्या वहिनींची (यशुवहिनी आणि यमुनाबाई) मोठ्या धैर्याने काळजी घेतली आणि घराची विस्कटलेली घडी सावरण्याचा प्रयत्न केला.

४. सावरकर कुटुंबातील स्त्रियांचे योगदान सावरकर भावांच्या अटकेनंतर त्यांच्या पत्नींनी - येसूवहिनी (बाबारावांच्या पत्नी) आणि यमुनाबाई (तात्यारावांच्या पत्नी) - ज्या हालअपेष्टा सहन केल्या, त्या शब्दांच्या पलीकडे आहेत.

• घरावर जप्ती आली, दागिने-भांडी विकली गेली, तरीही या माऊलींनी कधीही हार मानली नाही.
• येसूवहिनींनी अतोनात गरिबीतही 'आत्मनिष्ठ युवती संघ' स्थापन करून महिलांमध्ये क्रांतीची ज्योत पेटवली.
• सावरकर अंदमानात असताना त्यांच्या मुलाचा मृत्यू झाला, तरीही त्यांनी डगमगून न जाता देशाप्रती असलेले कर्तव्य श्रेष्ठ मानले.

सावरकर कुटुंबाचा त्याग: एका दृष्टीक्षेपात