पहिले बाजीराव
स्रोत: मंथन: १७३७ - बाजीराव पेशवे ह्यांची दिल्ली स्वारी पेशवाई भाग २ - बाजीराव पेशवे | कौस्तुभ कस्तुरे
मूळ नाव: विश्वास // स्त्रोत:प्रतापसूर्य बाजीराव पेशवा - निनाद बेडेकर (https://youtu.be/HWyV-9LCDYg?t=2467)
जन्म: ~ १८ ऑगस्ट १७०० - १७४० (रावरखेड मध्यप्रदेश)
कार्यकाळ: १७२० - १७४०
ध्येय: स्वराज्याचे साम्राज्य
अन्य नावे: थोरले बाजीराव, बाजीराव बल्लाळ, राऊ(?)
४१ युद्धात अजेय ठरला
मराठ्यांच्या स्वराज्याचे साम्राज्यात रुपांतर करण्याची सुरुवात याच्या काळात झाली
बाजीराव पेशव्यांनी त्यांच्या २० वर्षांच्या कारकिर्दीत (१७२० ते १७४०) सुमारे ४० हून अधिक लढाया लढल्या आणि त्यापैकी सर्व जिंकल्या. त्यांच्या काही प्रमुख आणि महत्त्वाच्या लढाया खालीलप्रमाणे आहेत:
- शक्करखेडाची लढाई (१७२४): यात बाजीरावांनी निजामाचा सरदार मुबारीझखान याचा पराभव केला.
- पालखेडची लढाई (१७२८): ही लढाई निजामाविरुद्ध झाली, ज्यात बाजीरावांनी त्यांच्या युद्धतंत्राचा आणि गनिमी काव्याचा वापर करून निजामाला सपशेल हरवले आणि मुंगी-पैठणचा तह करण्यास भाग पाडले. ही लढाई त्यांच्या युद्धनीतीचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते.
- बुंदेलखंड मोहीम (१७३०): बुंदेलखंडचे राजा छत्रसाल यांना मदत करून त्यांनी मुघलांचा पराभव केला.
- डभईची लढाई (१७३१): मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत कलह, दाभाड्यांविरुद्ध ही लढाई झाली.
- दिल्ली मोहीम (१७३७): बाजीरावांनी थेट दिल्लीजवळ धडक मारून मुघल बादशाहला आव्हान दिले.
- भोपाळची लढाई (१७३७/१७३८): ही लढाई पुन्हा एकदा निजामाविरुद्ध झाली, ज्यात बाजीरावांनी निर्णायक विजय मिळवला.
- वसईची लढाई (१७३९): (ही लढाई मुख्यतः बाजीरावांचे बंधू चिमाजी अप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी पोर्तुगीज वसाहतवाद्यांविरुद्ध लढली आणि वसईचा किल्ला जिंकला.) याशिवाय, त्यांनी खांडवा-बाळापूरची लढाई, माळवा मोहीम (१७२३), धार मोहीम (१७२४), आणि कर्नाटकमधील मोहिमांमध्येही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
१. पालखेडची लढाई (Battle of Palkhed) १७२८
ही बाजीराव पेशवे आणि निजाम यांच्यातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण लढाई होती. या लढाईतून मराठा साम्राज्याची दक्षिण आणि उत्तर भारताच्या दिशेने विस्ताराची महत्त्वाकांक्षा स्पष्ट झाली होती.
वेळ आणि उद्देश:
- हा संघर्ष साधारणपणे १७२७ नंतर, विशेषतः १७२८ च्या आसपास झाला.
- या लढाईचा मुख्य उद्देश दख्खनमध्ये मराठ्यांसाठी चौथ (Chauth) आणि सरदेशमुखी (Sardeshmukhi) हे हक्क स्थापित करणे हा होता.
लढाईतील धोरण आणि गतीशीलता (Strategy and Mobility):
- बाजीरावांचे या लढाईतील धोरण मोठे गतिमान होते. निजाम बाजीरावांशी थेट लढाई टाळत होता आणि महाराष्ट्रातून बाहेर पडला होता.
- निजामाचा असा विचार होता की बाजीराव यांना एका मर्यादेत ठेवता येईल आणि त्यांचा विस्तार थांबवता येईल.
- बाजीरावांनी निजामाला स्थिरावण्याची संधी दिली नाही. त्यांनी निजामाचा अव्याहत पाठलाग करून त्याला सतत हैराण केले.
- बाजीरावांनी निजामाला पुण्यापासून दूर नेले. त्यांनी गोदावरी नदी ओलांडली.
- हा संघर्ष अहमदनगरच्या पश्चिम भागात, इस्लामपूर (ईश्वरपुर) जवळील एका लहान नदीजवळ केंद्रित झाला.
परिणाम आणि तह (Outcome and Treaty):
- निजामाच्या सैन्याचा वेढा पडला, जेथे सुमारे २५,००० ते ३०,००० मराठा सैनिकांनी त्याला पूर्णपणे घेरले होते.
- या परिस्थितीत निजाम शरणागती पत्करण्यास तयार झाला.
- या लढाईच्या परिणामी, 'मुंगी शेगावचा तह' झाला. या तहानुसार, निजामाने मराठ्यांच्या चौथ आणि सरदेशमुखीच्या सर्व मागण्या मान्य केल्या.
इतर संबंधित बाबी:
- या लढाईच्या आधी, बाजीराव उत्तरेकडे विस्तार करत असताना, त्यांची आई राधाबाई यांनी त्यांना पत्र लिहिले होते. राधाबाईंनी पत्रात निजामाला 'मुख्य शत्रू' मानून त्याच्यावर लक्ष केंद्रित करण्याची सूचना केली होती.
- पालखेडचे युद्धक्षेत्र हे युद्धनीतीचे एक उत्तम उदाहरण आहे, कारण बाजीरावांनी निजामाला कोठेही स्थिरावू न देता, त्याला पूर्णपणे नियंत्रित केले होते.
- बाजीरावांच्या या विजयामुळेच त्यांना दक्षिणेकडील जबाबदारी पूर्ण करून उत्तरेकडील मोहिमांसाठी मोकळीक मिळाली.
२. दिल्ली स्वारी (१७३७)
हा मराठा इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि धाडसी अध्याय आहे.
🚩 दिल्ली मोहिमेची पार्श्वभूमी (१७३७)
बाजीरावांनी १७३० च्या दशकात माळवा आणि बुंदेलखंडात मराठा वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. त्यांनी मोगल बादशाहीकडून माळव्याचा चौथ (महसुलाचा चौथा हिस्सा) आणि काही जहागिरी मागितल्या होत्या.
मोगल दरबारातील वझीर कमरुद्दीन खान आणि मीर बक्षी खान-ए-दौरान हे तडजोडीच्या बाजूचे होते, पण मोगल बादशहा मुहम्मद शाह याला पेशव्यांच्या मागण्या मान्य नव्हत्या.
या चालढकलीमुळे आणि मराठ्यांचा वाढता प्रभाव रोखण्यासाठी मोगलांनी मोठ्या सैन्यासह उत्तरेकडे मोहीम काढली.
यावर बाजीरावांनी मोगलांना धडा शिकवण्यासाठी आणि थेट बादशहाच्या मनात धडकी भरवण्यासाठी दिल्लीवर धडक मारण्याचा निर्णय घेतला.
⚔️ दिल्लीवरील चढाई
रणनीती: बाजीरावांनी मोगल सैन्याचे लक्ष विचलित करण्याची योजना आखली. मोगल सरदार सादतखान याने मल्हारराव होळकरांच्या तुकडीचा पराभव करून आपण मराठ्यांचा पराभव केल्याचा चुकीचा संदेश दिल्लीला पाठवला.
बाजीरावांची चाल: मोगल सरदार सादतखान आणि कमरुद्दीन खान यांचे सैन्य आग्र्याच्या आसपास जमा झाले होते. बाजीरावांनी या सर्व मोगल सैन्याला चुकवून आणि वेगाने कूच करत, राजपुतान्याच्या सीमेने थेट दिल्लीजवळ मजल मारली.
दिल्लीजवळ आगमन: २९ मार्च १७३७ रोजी (काही नोंदीनुसार २८ मार्च) मराठी फौज अचानकपणे दिल्लीपासून अवघ्या तीन मैलांवर असलेल्या तलावाजवळ येऊन ठेपली.
परिणाम: दिल्लीवर मराठे आल्याचे समजताच मोगल बादशहा आणि दिल्लीतील प्रजेची घाबरगुंडी उडाली. बादशहा अक्षरशः जीव मुठीत घेऊन लपून बसला.
🛡️ लढाई आणि माघार
दिल्लीतून बादशहाने पाठवलेल्या सैन्याचा बाजीरावांनी पराभव केला. अनेक मोगल सरदार मारले गेले.
दिल्ली शहर लुटण्याचा किंवा जाळण्याचा बाजीरावांचा हेतू नव्हता. त्यांचा मुख्य उद्देश बादशहाला आव्हान देणे आणि मराठ्यांची ताकद दाखवून देणे हा होता.
आग्र्याजवळ असलेले मोगल सैन्य दिल्लीच्या दिशेने वेगाने येत असल्याची बातमी मिळताच, बाजीरावांनी ३१ मार्च १७३७ रोजी दिल्लीतून माघार घेतली. त्यांचा उद्देश साध्य झाला होता.
त्यांनी बादशहाला हा संदेश दिला की, 'मराठे कधीही, कोठेही येऊन तुमच्या बादशाहीच्या चिंधड्या उडवू शकतात आणि तुम्ही त्यांना रोखू शकत नाही.'
💡 मोहिमेचे महत्त्व
या मोहिमेमुळे बाजीरावांचा राजकीय आणि लष्करी दबदबा संपूर्ण हिंदुस्थानात वाढला.
त्यांनी दाखवून दिले की, मराठा सैन्य केवळ दक्षिणेतच नव्हे, तर उत्तरेतही मुघलांच्या राजधानीवर थेट हल्ला करण्याची क्षमता ठेवते.
या घटनेनंतरच, मोगल बादशहाने दक्षिणेतील आपला विश्वासू निजाम याला बाजीरावांना रोखण्यासाठी उत्तरेत पाचारण केले. याचा परिणाम पुढे भोपाळच्या लढाईत झाला.
३. बुंदेलखंड मोहीम आणि बाजीराव पेशवे (१७२८-१७३०)
बाजीराव पेशव्यांनी १७२८ ते १७३० या काळात बुंदेलखंडावर केलेली मोहीम ही त्यांच्या उत्तर भारतातील राजकारणातील अत्यंत महत्त्वाची घटना होती. या मोहिमेमुळे बुंदेलखंडात मराठ्यांचा प्रभाव वाढला आणि मराठा-बुंदेला यांच्यात मैत्रीचे संबंध प्रस्थापित झाले.
१. मोहिमेची पार्श्वभूमी
- राजा छत्रसाल यांची मागणी: बुंदेलखंडचे राजा छत्रसाल हे ७० वर्षांहून अधिक वयाचे होते आणि ते मुघलांच्या, विशेषतः अलाहाबादचा सुभेदार मुहम्मद खान बंगश याच्या सततच्या आक्रमणांनी त्रस्त होते.
- बंगशचे आक्रमण: १७२८ मध्ये बंगशने छत्रसालांच्या राज्यावर मोठे आक्रमण केले. छत्रसाल यांना पराभूत करून त्याने त्यांना जैतपूरच्या किल्ल्यात कोंडले.
- मदतीसाठी विनंती: छत्रसाल यांनी बाजीराव पेशव्यांना मदतीसाठी पत्र पाठवले. त्यांनी पत्रात उल्लेख केला होता की, "जर बाजीराव मदतीला आले नाहीत, तर आपली स्थिती 'गजांत संकट' (हत्ती संकटात सापडल्याप्रमाणे) होईल." २. बाजीरावांचे आगमन आणि विजय
- मोहिमेची सुरुवात (१७२९): बाजीराव १७२९ च्या मार्चमध्ये मोठ्या फौजेसह बुंदेलखंडात पोहोचले.
- रणनीती: बाजीरावांनी मुहम्मद खान बंगश याच्या सैन्यावर अनपेक्षितपणे हल्ला केला. त्यांनी प्रथम बुंदेलखंडात बंगशच्या ताब्यात असलेल्या काल्पी, जालान आणि हमीरपूर यांसारख्या ठिकाणांवर ताबा मिळवला.
- जैतपूरची सुटका: छत्रसालांना ज्या किल्ल्यात कोंडले होते, त्या जैतपूर या किल्ल्याला मराठा आणि बुंदेला सैन्याने वेढा घातला. बंगशचा अन्नपुरवठा व रसद पूर्णपणे तोडण्यात आली.
- बंगशचा पराभव: बंगशने आपल्या मुलाची, कायम खानची, मदत मागितली. कायम खानची फौजही मराठ्यांनी पूर्णपणे निष्प्रभ केली. शेवटी, बंगशने पराभव स्वीकारला आणि पुन्हा कधीही बुंदेलखंडावर आक्रमण न करण्याचे वचन देऊन त्याची सुटका झाली. ३. मोहिमेचे परिणाम आणि महत्त्व
- राजकीय लाभ: या विजयामुळे बाजीरावांना छत्रसाल यांनी मोठी जहागीर दिली. यात झाशी, सागर आणि काल्पी यांसारख्या प्रदेशांचा समावेश होता. या प्रदेशांमुळे मराठ्यांचा प्रभाव थेट यमुना नदीपर्यंत पोहोचला.
- छत्रसाल-बाजीराव मैत्री: राजा छत्रसाल यांनी बाजीरावांना आपले 'मानलेले पुत्र' मानले. त्यांनी आपल्या मृत्यूपूर्वी (१७३१) आपल्या राज्याची विभागणी करताना, राज्याचा एक मोठा भाग बाजीरावांना दिला.
- मस्तानी: छत्रसाल यांनी बाजीरावांना आपल्या दरबारातील नृत्यांगना मस्तानी यांचा स्वीकार करण्याची विनंती केली होती, जी या मैत्रीपूर्ण संबंधांचाच भाग होती.
- उत्तराधिकार: बुंदेलखंडातील या यशामुळे उत्तरेकडील राजकारणात मराठ्यांच्या हस्तक्षेपाचा मार्ग पूर्णपणे मोकळा झाला.