धर्म:: हिंदु उत्सव

हिंदु उत्सव

१ चैत्र - वसंत ऋतु प्रारंभ

शु. प्रतिपदा - गुढीपाडवा
शु. नवमी - रामनवमी (श्रीराम जन्मोत्सव)
पौर्णिमा - हनुमान जन्मोत्सव

२ वैशाख

शु. तृतीया - अक्षय्य तृतीया

३ ज्येष्ठ - ग्रीष्म ऋतु प्रारंभ

पौर्णिमा - वट पौर्णिमा

४ आषाढ

शु. एकादशी - आषाढी एकादशी , चातुर्मास्यारंभ (आषाढ शु. एकादशी - कार्तिक शु. एकादशी)
पौर्णिमा - गुरु पौर्णिमा
अमावस्या - दीप पूजन

५ श्रावण - वर्षा ऋतु प्रारंभ

पौर्णिमा - नारळी पौर्णिमा, रक्षाबंधन
कृ. अष्टमी - कृष्ण जन्मोत्सव
कृ. नवमी - गोपाळकाला , दही हंडी
अमावस्या - पिठोरी अमावस्या

६ भाद्रपद

शु. चतुर्थी - गणेशोत्सव, गणेश चतुर्थी
शु. पंचमी - ऋषिपंचमी
शु. चतुर्दशी - अनंत चतुर्दशी

७ अश्विन - शरद ऋतु प्रारंभ

स्मृतिगंध निर्मित: नवरात्र विशेष

शु. प्रतिपदा ते दशमी - दसरा, शारदीय नवरात्रोत्सव, विजयादशमी
शु. दशमी - शमी , अश्व पूजन
पौर्णिमा - कोजागरी पौर्णिमा

दीपावली-आरम्भ:
कृ. द्वादशी - वसुबारस , गोपूजन
कृ. त्रयोदशी - धनत्रयोदशी, धन्वंतरी जयंती
कृ. चतुर्दशी - नरक चतुर्दशी, अभ्यंग स्नान
अमावस्या - लक्ष्मी पूजन

८ कार्तिक

शु. प्रतिपदा - दिवाळी पाडवा, बलिप्रतिपदा
शु. द्वितीया - भाऊबीज , यमद्वितीया
शु. एकादशी - कार्तिक-एकादशी, तुलसी विवाहारंभ , चातुर्मास्य समाप्ती
पौर्णिमा - तुलसी विवाह समाप्ती

९ मार्गशीर्ष - हेमंत ऋतु प्रारंभ

शु. प्रतिपदा - देव दिवाळी
शु. एकादशी - गीता जयंती , मोक्षदा एकादशी

१० पौष

११ माघ - शिशिर ऋतु प्रारंभ

शु. पंचमी - वसंत पंचमी
कृ त्रयोदशी - महाशिवरात्री

१२ फाल्गुन


शु. चतुर्दशी - होळी
पौर्णिमा - धूलिवंदन

सणांची अधिक माहिती

गुढीपाडवा

चैत्र शुक्ल प्रतिपदा
साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक: गुढी पाडवा हा साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी (साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक) (पूर्ण मुहूर्त) एक मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी नवीन वस्तूंची खरेदी, व्यवसायाचा आरंभ किंवा कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात करणे अत्यंत फलदायी समजले जाते.
हिंदू नववर्ष: हा दिवस हिंदू पंचांगानुसार शालिवाहन संवत्सराचा (हिंदू कालदर्शिकेनुसार) पहिला दिवस मानला जातो, त्यामुळे या दिवसापासून हिंदू नववर्षाला सुरुवात होते.
निसर्गातील बदल: वसंत ऋतूचे आगमन, निसर्गात नवे चैतन्य आणि पालवी फुटणे यांसारख्या बदलांचे प्रतीक म्हणूनही हा सण साजरा केला जातो.
गुढी उभारणे: 'गुढी' म्हणजे ब्रह्मदेवाचा ध्वज किंवा विजयाचे प्रतीक मानले जाते. वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा आनंद व्यक्त करण्यासाठी ही गुढी उभारली जाते. पौराणिक कथेनुसार, प्रभू रामचंद्रांनी रावणावर विजय मिळवून अयोध्येत प्रवेश केला तेव्हा नागरिकांनी आनंदात घरोघरी गुढ्या उभारल्या होत्या. गुढी एका उंच बांबूच्या काठीला रेशमी वस्त्र किंवा साडी गुंडाळून तयार केली जाते. त्यावर चांदीचे किंवा पितळेचे कलश पालथे ठेवतात. याशिवाय, कडुलिंबाची पाने, आंब्याचे डहाळे, फुलांची माळ आणि साखरेची माळ (गाठी) बांधली जाते. ही सजवलेली गुढी घरासमोर किंवा दारात उभारून तिची पूजा केली जाते.
परंपरा आणि पदार्थ: या दिवशी लोक पहाटे लवकर उठून अभ्यंगस्नान करतात, घर स्वच्छ करतात आणि घरासमोर सुंदर रांगोळी काढतात. गुढी उभारल्यानंतर तिची पूजा केली जाते. या दिवशी कडुलिंबाची पाने, गूळ आणि इतर घटक मिसळून खाण्याची प्रथा आहे, ज्यामुळे आरोग्य चांगले राहते असे मानले जाते.

रामनवमी

चैत्र शुक्ल नवमी (हा चैत्र नवरात्रीचा नववा आणि शेवटचा दिवस)
हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा सण
श्रीराम जन्म: भगवान विष्णूचा सातवा अवतार मानले गेलेले मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्रीराम यांचा जन्म झाला, अशी हिंदू धर्मशास्त्रानुसार मान्यता आहे.
रामनवमी हा सण वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे आणि धर्माच्या स्थापनेचे प्रतीक आहे.
परंपरा: अनेक राममंदिरांमध्ये चैत्र शुद्ध प्रतिपदेपासून नऊ दिवस उत्सव चालतो, ज्यात रामायणाचे पारायण, कथा-कीर्तन आणि राममूर्तीला विविध शृंगार केले जातात. नवमीच्या दिवशी दुपारी रामजन्माचे कीर्तन होते आणि प्रभू रामांची मूर्ती पाळण्यात ठेवून त्यांची पूजा केली जाते. काही ठिकाणी मिरवणुका (रथयात्रा) काढल्या जातात.

अक्षय्य तृतीया

वैशाख शुक्ल तृतीया
साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक: शुभ मुहूर्तांपैकी (साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक) (पूर्ण मुहूर्त) एक मानला जातो.
हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा सण
अक्षय म्हणजे अविनाशी: 'अक्षय' या शब्दाचा अर्थ 'ज्याचा कधीही क्षय होत नाही' किंवा 'अविनाशी' असा आहे. या दिवशी केलेले कोणतेही शुभ कार्य, दान, जप किंवा खरेदी याचे फळ अक्षय (न संपणारे) असते, असे मानले जाते.
पौराणिक माहात्म्य:
- परशुराम जयंती: भगवान विष्णूचा सहावा अवतार असलेल्या महर्षी परशुराम यांचा जन्म याच दिवशी झाला होता, म्हणून हा दिवस परशुराम जयंती म्हणूनही साजरा केला जातो.
- गंगा अवतरण: भागीरथीने (भगीरथ ??) केलेल्या तपामुळे गंगा नदीचे स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरण याच दिवशी झाले होते, अशीही एक आख्यायिका आहे.
- अक्षय पात्र: धार्मिक कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णांनी पांडवांना याच दिवशी 'अक्षय पात्र' भेट दिले होते, ज्यामुळे त्यांना प्रवासात कधीही अन्नाची कमतरता जाणवली नाही.
परंपरा: दान-धर्म: या दिवशी दान करण्याला विशेष महत्त्व आहे. देव आणि पितर यांना उद्देशून केलेले दान अक्षय फळ देते. विशेषतः पाण्याचे दान, मातीचे माठ किंवा रांजण, आंबे, वस्त्रे आणि धान्याचे दान केले जाते. पूजा: पवित्र जलात स्नान करून भगवान विष्णू आणि देवी लक्ष्मी यांची पूजा, जप, होम, आणि पितृतर्पण (पितरांना उद्देशून तर्पण) केले जाते.

आषाढी एकादशी / देवशयनी एकादशी

आषाढ शुक्ल एकादशी
वैष्णवांसाठी या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे. या दिवसापासून चातुर्मासाला (चार महिन्यांच्या कालावधीला) सुरुवात होते.
धार्मिक मान्यतेनुसार, आषाढी एकादशीच्या दिवशी भगवान विष्णू हे क्षीरसागरात शेषनागावर योगनिद्रेत (झोपी) जातात. म्हणून या एकादशीला 'देवशयनी एकादशी' असेही म्हणतात.
चातुर्मास: भगवान विष्णू देवशयनी एकादशीपासून ते कार्तिक महिन्यातील देवप्रबोधनी एकादशी पर्यंत, म्हणजेच सुमारे चार महिने निद्रिस्त असतात. या ४ महिन्यांच्या कालावधीला 'चातुर्मास' म्हणतात. या काळात शुभ कार्ये (उदा. विवाह) केली जात नाहीत.
परंपरा: पंढरपूरची वारी: आषाढी एकादशी हा वारकरी संप्रदायाचा सर्वात मोठा उत्सव आहे. महाराष्ट्रातील लाखो वारकरी, संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्या पालख्यांसह, विठ्ठलाच्या भक्तीत तल्लीन होऊन पायी पंढरपूरच्या दिशेने वारी करतात. वारीची सांगता: या वारीची सांगता आषाढी एकादशीच्या दिवशी पंढरपूरमध्ये होते. वारकरी चंद्रभागा नदीत स्नान करून विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी मंदिरात दाखल होतात.
- व्रत/उपवास: या दिवशी अनेक भक्त उपवास (व्रत) करतात, मंत्रांचा जप करतात आणि रात्री हरिभजन व जागरण करतात. असे मानले जाते की या व्रताने पापं नष्ट होतात आणि भावनिक स्थिरता टिकते.